دفاع به دو نوع عامل و غیرعامل تقسیم  می گردد که پدافند عامل شامل عملیات نظامی و پاسخ آتش با آتش است و در مقابل ، پدافند غیرعامل شامل کلیه اقداماتی است که به کمک آن و با کمترین استفاده از ابزار و تسلیحات جنگی، می توان در مقابل تهاجم غافلگیرانه دشمن مقابله کرد.

با توجه به موقعیت ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک ایران، تهدیدات نظامی موضوعی است که به ویژه در سال های اخیر اهمیت خاصی یافته است. برای مقابله با خطرات و تهدیدات نظامی، پدافند غیرعامل درپروژه های مختلف عمرانی نظیر تونل، نیروگاه، پتروشیمی، سد، سازه های زیرزمینی ودر دستور کار نهادها و سازمان های ذیربط قرار گرفته است. مطالعات پدافند غیرعامل با شناخت و تحلیل اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی، حملات احتمالی نظامی به پروژه های مورد نظر و بازخورد این اثرات بر زندگی مردم ساکن مناطق تحت نفوذ آنها به ارائه برنامه های پیشگیری و مقابله در زمان وقوع حملات می پردازد.

تعاریف و اصطلاحات:

تهدید: یک خطر بالقوه است که هنوز محقق نشده و صرفاً در حد یک ایده می باشد. به عبارت دیگر تهدید مفهومی به کلی انتزاعی است به طوری که تعیین زمان و چگونگی مورد تهدید واقع شدن به سادگی امکان پذیر نمی باشد.

آسیب پذیری: میزان خسارات و صدمات ناشی از عوامل و پدیده های بالقوه و یا بالفعل خسارت زا نسبت به نیروی انسانی، تجهیزات و تأسیسات با شدت 0 تا 100 درصد را آسیب پذیری می  گویند.

آمادگی: مجموعه اقداماتی است که توانایی جامعه را در انجام مراحل مختلف مدیریت بحران افزایش می دهد. آمادگی شامل جمع آوری اطلاعات، پژوهش، برنامه ریزی، ایجاد ساختارهای مدیریتی، آموزشی،تأمین منابع، تمرین و مانور است.

بازدارندگی: تدابیری است که با استفاده از وسایل روانی به جای ابزار فیزیکی از بروز جنگ ها جلوگیری  می کند. توانایی های باز دارنده، توانایی های دفاعی را تقویت می کند و توانایی های دفاعی نیز به نوبه خود به بازدارندگی کمک می کند.

پدافند غیرعامل: به مجموعه اقداماتی اطلاق می گردد که مستلزم به کارگیری جنگ افزار نبوده و با اجرای آن می توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیر نظامی وتلفات انسانی جلوگیری کرد و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد.

استتار و اختفا: فن و هنری است که با استفاده از وسایل طبیعی و یا مصنوعی، امکان کشف و شناسایی نیروها، تجهیزات و تأسیسات را از دیده بانی، تجسس و عکس برداری دشمن، تقلیل داده و یا مخفی داشته و حفاظت نماید. مفهوم کلی استتار، هم رنگ و هم شکل کردن با محیط اطراف می باشد و امکان کشف یا شناسایی نیروها، تجهیزات، تأسیسات و فعالیت ها را کاهش می دهد. اختفا استفاده صحیح از عوارض طبیعی و مصنوعی زمین می باشد که حفاظت در برابر دید دشمن را تأمین می نماید.

با توجه به ماهیت شریانی و مواصلاتی تونل ها، محل تونل ها برای هر ایرانی مشخص می باشد و با توجه به گستردگی تکنولوژی های جهت یابی، جانمایی و مسیر نشان محل دقیق این تونل ها برای دشمن مشخص می باشد. با توجه به عدم وجود راه جایگزین امکان استفاده به منظور انبار و محل اختفا یا استتار نیاز به بررسی بیشتر دارد.

استحکامات: ایجاد هرگونه حفاظ که در مقابل اصابت مستقیم بمب، راکت، موشک، گلوله، توپخانه و یا ترکش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسیدن به نفرات، تجهیزات و یا تأسیسات شود و اثرات ترکش و موج انفجار را به طور نسبی خنثی نماید.

با در نظر گرفتن درجه اهمیت حلقه سوم و یا دوم نیاز به درجه حفاظت بالا از تونل ها بر کسی پوشیده نیست و در این مطالعات مهم ترین بعد حفاظتی، استحکامات در تونل به نظر می رسد. با توجه به ماهیت تونل ها به عنوان مهم ترین و به نوعی آسیب پذیرترین بخش از محورهای مواصلاتی ، همچنین اهمیت راه ها و شریان های حیاتی در شرایط بحران و حمله دشمن، حفاظت از تونل ها به جهت اطمینان از عملکرد صحیح آنها در شرایط بحران ضروری به نظر می رسد

فریب: کلیه اقدامات طراحی شده گمراه کننده ای که موجب گمراهی و غفلت دشمن در رسیدن به اطلاعات، محاسبه و برآورد صحیح از توان کمی و کیفی طرف مقابل گردیده و او را در تشخیص هدف و هدف گیری با شک و تردید مواجه نماید.

با توجه به ماهیت تونل ها به عنوان راه های عبوری و آزادی دسترسی به آنها، به نظر می رسد که استفاده از بعد فریب به اندازه کافی مؤثر نخواهد بود.

مأموریت های پدافند غیرعامل کشو ر:

-1 کاهش آسیب پذیری و افزایش ایمنی زیرساخت های ملی و مراکز حیاتی، حساس و مهم کشور در مقابل تهدیدات خارجی و با تأکید بر ایجاد عزم ملی و باور عمومی جامعه از طریق فرهنگ سازی، سیاست گذاری، طرح ریزی، برنامه ریزی راهبردی، تدوین ضوابط، دستورالعمل های تخصص، افزایش آستانه تحمل ملی در برابر تهدیدات و افزایش هزینه تهاجم دشمن با قابلیت هدایت بخش های کشوری و لشکری در جهت رعایت اصول پدافند غیرعامل و نظارت بر اجرای آن.

-2 اداره امور مردم و تداوم خدمات در شرایط جنگ و استمرار بخش خدمات عمومی در شرایط تهدید دشمن.

تعامل سازنده و پیش برنده با بخش های کشوری و لشکری در خصوص اعمال تدابیر دفاعی امنیتی، نهادسازی پدافند غیرعامل، مدیریت بحران، دفاع غیر نظامی و نظارت و حصول اطمینان از اجرا.

-4 بررسی شناخت محیط و تدوین راهبردی، سیاست ها، خط مشی ها، ضوابط، دستور العمل های عمومی و تخصصی در زمینه پدافند غیرعامل و نظارت بر اجرای آن.

-5 مدیریت بحران ناشی از جنگ.

سطوح پدافند غیرعامل

کارکردهای عمده پدافند غیرعامل:

با توجه به تعاریف و با استفاده از مفاهیم ارائه شده که در سیاست های کلی نظام در مورد پدافند غیرعامل آورده شده است، پدافند غیرعامل دارای کارکردهای متفاوتی از جمله موارد زیر می باشد:

-1 حفاظت جان مردم

-2 تداوم اداره و مدیریت مردم

-3 تداوم شبکه های اطلاع رسانی

-4 حفاظت از شهرها در جنگ ها

-5 تأمین نیازهای مردم

-6 حفاظت سایبری از کشور

-7 پایدارسازی مدیریت عالی کشور

-8 حفاظت از تأسیسات و تجهیزات

تونل ها سازه هایی پر هزینه اما کارا در عرصه حمل و نقل شهری، محسوب می شوند خصوصاً برای شهرهایی که مسطح نیستند وجود تونل های متعدد به کاهش بار ترافیکی منجر شده و نقش مهمی را در شبکه حمل و نقل ایفا می کند. استفاده از فضای زیر تونل ها به عنوان پناهگاه، یکی از گزینه هایی است که در شرایط اضطراری به کاهش خسارات می انجامد. لیکن همواره خطراتی از جمله موارد زیر متوجه این تونل ها می باشد:

-1 خطر تخریب و در نتیجه قطع ارتباط نقاطی از شهر با یکدیگر و با شهرهای مجاور

-2 بروز نقص در شبکه حمل و نقل جاده ای

-3 فشار ترافیکی بر سایر مسیرها

-4 عدم امکان کمک رسانی به بخش های آسیب دیده

-5 تسریع روند محاصره و در تنگنا قرار گرفتن شهر و ساکنان آن در شرایط جنگ

راهکارهای پدا فند غیرعامل:

-1 حتی ا لامکان با احداث مسیرهای رمپ دار و مارپیچ از احداث تونل اجتناب گردد. بخش هایی از شهر که توسط موانع طبیعی و مصنوعی از یکدیگر جدا می شوند، لازم است با بیش از یک تونل به هم متصل گردند تا در صورت بروز حادثه، ارتباط این مناطق به کلی با هم قطع نگردد .

-3 عرض تونل ها بیشتر از نیاز و ظرفیت حرکت پیش بینی و طراحی گردد.

بروز بحران به صورت ناگهانی و ضربتی اتفاق می افتد؛ یعنی زمان وقوع بحران طولانی مدت نیست. در بحران، نیروی مخالف، اساس و محوریت حرکت را تحت تأثیر قرار می دهد و نه شاخ و برگ های حرکت آن.

  غیر قابل پیش بینی بودن بحران در طرح مدیریت بحران، نقشی اساسی دارد. شاید بتوان گفت که بحران، قسمت اعظم انرژی ویران گر خود را به واسطه غیر قابل پیش بینی بودن خود کسب می کند. البته این به این معنی نیست که نمی توان وقوع بحران را از قبل پیش بینی کرد. بلکه عموماً مکان، زمان و شدت وقوع بحران ناشناخته است. در هنگام وقوع بحران، روند طبیعی زندگی مختل می شود و اثرات بسیار ناگوار اقتصادی، اجتماعی، جانی و روانی را در پی دارد. بنابراین پیش بینی شرایط و برنامه ریزی در نحوه اجرای پروژه جهت مقابله با این تهدیدات امری حیاتی بوده و موجب تضمین سرمایه گذاری های صورت گرفته می شود. در غیر این صورت چه بسا هزینه های انجام شده به طور کلی بلا استفاده گشته و یا احداثات اجرا شده با تغییر کاربری برای امور عادی استفاده گردند که علاوه بر مختل ماندن اهداف اصلی، موجب هدر رفت سرمایه های ملی

خواهد شد. مکان یابی مطلوب را می توان مهم ترین اقدام پدافند غیرعامل در کاهش آسیب پذیری شریان های حیاتی و حساس محسوب نمود. زیرا اگر در مرحله صفر پروژه طراحی، احداث و تأسیس مراکز حیاتی و حساس عوامل و معیارهای ذی‌ربط دفاعی و امنیتی از قبیل حداکثر استفاده از عوارض طبیعی، آمایش سرزمینی، رعایت پراکندگی، پرهیز از انبوه و حجیم سازی، مقاوم سازی اولیه ورعایت، نظارت و کنترل گردد، از بروز بسیاری از مشکلات بعدی نوعاً پیچیده و هزینه بر جلوگیری به عمل خواهد آمد. با توجه به نکات ذکر شده می توان از نقش تونل ها در برون رفت از بحران به موارد زیر اشاره کرد:

یکی از اهداف پدافند غیرعامل، ایجاد پناهگاه ها و استحکامات ضد انفجار است. از روش های مناسب اشاره کرد. نتایج نشان می دهد الیاف (CFRP) در مقاوم سازی تونل ها می توان به استفاده از ورق های کربن کربن باعث بهبود عملکرد این سازه ها در مقابل امواج انفجارخواهد شد.

در مواقع بحران در مناطق شهری می توان از تونل های راه و راه آهن و در مناطق برون شهری از

تونل های صنعتی و یا معدنی به عنوان مخفیگاهی برای آشکار نشدن تعداد نیروهای دفاعی استفاده کرد.